صاعقه چیست ؟

برگردان: پوهنمل داکتر عبدالقدیر بران

صاعقه یکی ازاسرار آمیزترین پدیدههای خلقت است که در عین زیبایی بسیار مخرب ودرطول تاریخ زندگی انسان، موجب ضرر و زیان مالی وجانی بسیاری شده است.

براثر برخورد ابرهاي داراي چارجهاي مثبت ومنفی، واكنش‎هاي الكتريكي شديدي به صورت نور و صداي شديد بنام صاعقه يا رعد و برق توليد مي‎گردد كه با نور و صداي شديد همراه است.

در اثر برخورد ذرات آب يک جبهه هواي گرم به ذرات يخ يک جبهه هواي سرد ، الکتريسته ساکن بوجود مي آيد که نسبت به زمين داراي چارج الکتريکي منفي بوده و در صورتي که فاصله منبع جريان الکتريکي نسبتاً‌نزديک به سطح زمين باشد، صاعقه بروز مي کند. در رعد و برقهاي شديد معمولاً‌بيشترين تخليه الکتريکي صورت مي گيرد .

رعد و برق قادر است صدماتي جدي وارد آورد، مي‎تواند به راحتي انسان و يا حيوان را از پاي درآورد، زيرا از جريان الكتريكي بسيار بالايي برخوردار است كه مدت آن كم بوده ولي قدرت آن زياد است.

براساس مطالعات و بررسي‎هاي به عمل آمده توسط متخصصين امر تعداد رعد و برق در هر لحظه در سراسر دنيا بين ۱۵۰۰ تا ۲۰۰۰ بار مي‎باشد. به عبارت ديگر حدود ۶۰۰۰ جرقه الكتريكي در هر دقيقه در دنيا زده مي‎شود. شدت جريان الكتريكي در رعد و برق ممكن است بين ۱۰۰۰۰ تا ۴۰۰۰۰ آمپر باشد (درحالي كه حداكثر شدت جريان قابل تحمل معمولاً ازچند صد آمپر تجاوز نمي‎كند).

تخليه چارج الكتريكي که از يك ابر به ابر ديگر و يا به زمين بوجود مي ‎آيد، مي‎تواند قلب انسان را از كار بياندازد، شش‎ها را پاره كند و یا سبب سوختگي‎هاي جدي در بدن شود. هواي كه نور برق از ميان آن مي‎گذرد به شدت گرم مي‎شود. جريان الكتريكي شديد ميزان حرارت هوا را در كانالي كه برق از آن عبور مي‎كند براي مدت يك ميلي‌ثانيه از ۳۰۰۰۰ درجه سانتي گراد بالاتر مي‎برد.

هوايي كه به طور ناگهاني به اين ميزان گرم مي‎شود به سرعت منبسط شده و ضربه‎اي به هواي اطراف مي‎زند و امواجي را با فشار بين ۱۰ تا ۳۰ اتمسفر بوجود مي‎آورد. اغلب فلزاتي كه به عنوان وسايل زينتي به كار مي‎روند مانند گردنبند و دست بند نيز مي‎توان هنگام رعد و برق خطرناك باشند. در موقعي كه رعد و برق شديد رخ مي‎دهد بهترين كار براي حفظ سلامتي اين است كه هر نوع وسيله فلزي كه در دست داريد را فوراً رها كنيد و از ريسك كردن بپرهيزيد.

رعد و برق چرا به صورت خط راست نیست ؟

 رعد و صاعقه در اثر تخلیه در ابرها ایجاد می‌شود . اگر این تخلیه بین دو ابر باشد آذرخش یا برق و اگر بین زمین باشد صاعقه نامیده می‌شود . ابرها هنگام حرکت دارای چارجهاي الکتریکی مثبت و منفی می‌شوند و به دنبال مکانی می گردند که چارج الکتریکی خود را تخلیه کنند در مسیر به ساختمان های بلند و یا درختان بلند و یا جاهای نوک تیز که تجمع چارج الکتریکی بیشتر است می رسند و تخلیه چارج را انجام می‌دهند تا به زمین برسند .

از آنجا که ابرهای چارج دار در مسیر یکسان محل تخلیه چارج را پیدا نمی‌کنند بنابراین تا وقتی که همه چارج الکتریکی خود را از دست نداده اند کاملا به زمین نمی رسند و بالا می روند . بنابراین به صورت شاخه ای دیده می‌شوند .

از طرفی هنگامی که ابرها بالا هستند . در اثر برخورد و تابش های فرابنفش (تغییرات حوی) چارج دار می‌شوند و مقاومت هوا را که عایق است می شکنند و در نتیجه ها رسانا می‌شود و سپس تخلیه الکتریکی صورت می گیرد که ممکن است این تخلیه بین دو ابر یا ابر و زمین باشد .

مقاومت هوا در قسمت های مختلف متفاوت است مثلا در بعضی نقاط رطوبت هوا کمتر و در بعضی نقاط دیگر بیشتر می باشد و یا عوامل دیگر که باعث تغییر این مقاومت می‌شوند در نتیجه انتشار جریان الکتریکی به صورت مستقیم نیست و کنگره ای می‌شود آمارها می گوید بیشترین خسارت ناشی از ناآگاهی مردم است .

براساس آمار درسال ۱۹۹۳از خسارتهای طبیعی ناشی از طوفان، آتش سوزی، دزدی  و غیره ۳۴٪   مربوط به صاعقه و اثرات ثانویه آن بوده است.

شاید ساده ترین دلیل این حوادث عدم آگاهی از روشهای صحیح حفاظت باشد. مضافاً به اینکه همه به غلط تصور می کنند که داشتن یک صاعقه گیر نوع میله ای در خارج ساختمان [که تنها از وقوع جرقه وتخرب فیزیکی ساختمان جلوگیری می کند] می تواند کلیه تجهیزات برقی والکترونیکی داخل ساختمان رانیز حفاظت نماید.

در صورتیکه چنین نیست و اما امروزه تکنولوژی به کمک آمده و تجهیزاتی طراحی وابداع شده است که بتواند حفاظت مناسب را بوجود آورد

صدمات ناشي از برخورد مستقيم صاعقه با شخص
برخورد مستقيم صاعقه با شخص خطرناك ترين حالت ممكن است. خطر وقتي بيشتر مي شود كه صاعقه از نزديكي “قلب” يا از “سر” وارد بدن شود.
با اصابت صاعقه به شخص  ممكن است صدمات زير در بدن وي ايجاد شود:
۱ - ضربه مغزي ۲- قلبي۳- سوختگي۴- خونريزي داخلي ۵- شوك ۶- آسيب به دستگاه عصبي ۷- مشكلات تنفسي ۸- ضايعات در چشم و گوش

علائم و نشانه هاي فرد آسيب ديده

 بر اساس شدت صدمات وارده ، تابلوي باليني متفاوت بوده و ممکن است فقط به صورت اختلال هوشياري گذرا و لحظه اي و احساس ضعف و بي حسي موقت باشد و اينکه سوختگي شديد ، ايست قلبي - تنفسي و مرگ رخ مي دهد . ميزان مرگ ومير کلي آن حدود ۳۰-۲۰ درصد بوده و در ۷۰ درصد قربانيان نجات يافته، عوارض ماندگار موجود خواهد بود.

 • اختلال عصبي ممکن است بصورت کاهش سطح هوشياري، فراموشي، تشنج، سوزن سوزن يا گزگز شدن انتهاي دست و پا، ‌لکنت زبان، خونريزيهاي مغزي و کما باشد.  

• اختلالات قلبي - عروقي بصورت نامنظم شدن ضربان قلب و افزايش فشار خون شديد مي باشد.

 • شايعترين علت مرگ در اين افراد توقف تنفسي است. پوست از چند طريق ممکن است دچار ضايعه شود  شايعترين آن، سوختگي  حاصل از انتقال سطحي جريان الکتريکي است و همچنين سوختگي در نواحي مرطوب بدن (زيربغل و کشاله ران) ممکن است اتفاق بيافتد.  

• بيش از ۵۰٪ قربانيان صاعقه دچار پارگي پرده گوش شده و همچنين ممکن است اختلال شنوايي در اثر جابجايي استخوانهاي گوش مياني بوجود آيد.

 چگونه کمک درمانی کنیم؟

 • کليه مصدومين بايد در هر شرايطي به شفاخانه انتقال يابند و دست کم به مدت ۲۴ ساعت تحت نظر قرار گيرند . تنفس و نبض مصدوم ارزيابي شود و در صورت عدم وجود نبض و تنفس احياي قلبي - ريوي ( طبق دستورالعمل ) انجام گردد . در مصدومين حتماً بايد به فکر خونريزي داخلي بود .  

• آسيبهاي ناشي از سوختگي (طبق دستور العمل)‌را درمان نماييد و همچنين بايد مراقب آسيبهاي ستون فقرات و شکستگيها بوده و در صورت وجود آسيب طبق دستورالعمل مربوطه اقدام نمائيد .

 علايم و عوارض:

علايم برق گرفتگي مي تواند بسيار شديد و عميق و شامل سوختگي مختصر تا شديد پوست و ساير نسج هاي بدن و احشاء، مورمور شدن بدن، نامنظمي يا  توقف ضربان قلب، توقف تنفس، کاهش سطح هوشياري، تشنج، نارسايي کليوي، شکستگي و دررفتگي استخوان ها و مفاصل و … باشد.

اقدامات و كمك هاي اوليه

شعله اي در لباس مصدوم را خاموش کنيد، لباس هاي سوخته و نيمه سوخته را از بدن او خارج نماييد و چنانچه ضربان قلب مصدوم متوقف شده باشد فوراً عمليات احياء را شروع کنيد.

ناحيه سوخته بدن را با گاز استريل يا يک تکه پارچه پاک بپوشانيد و هرگونه شکستگي اندام ها را آتل بندي کنيد. توجه کنيد در فرد دچار برق گرفتگي احتمال آسيب مهره هاي گردني و متعاقباً فلج اندام ها بسيار زياد است؛ پس در حمل و نقل مصدوم تلاش کنيد هيچ گونه حرکتي به سر و گردن وي داده نشود.

 مصدومين فوق بايد پس از کمک هاي اوليه حتماً به بيمارستان منتقل شوند چرا که برق گرفتگي مي تواند عوارض تأخيري خطرناکي داشته باشد.

نکته:

جريان برق با ولتاژ بالاي کیبل هاي صنعتي مي تواند تا چندين متر قوس الکتريکي داشته باشد. بنابراين به قربانيان اين نوع برق گرفتگي نبايد نزديک شد مگر اين که به طور رسمي اطلاع داده شود که برق قطع شده است. لازم به ذکر است عمليات نجات در فردي که دچار صاعقه زدگي شده، مشابه حالت برق گرفتگي است.

پیشگیری

هنگام رعد و برق، براي حفاظت در برابر برق گرفتگي و صاعقه زدگي به مکان هاي سرپوشيده پناه ببريد و از ايستادن در مکان هاي باز، کنار درختان يا تلفن خانه و ماندن داخل آب (دريا، استخر و …) خودداري کنيد.